چهارراه‌ها خالی‌تر شده‌اند، اما آیا کودکان هم از رنج نجات پیدا کرده‌اند؟
چراغ قرمز همان چراغ قرمز است، ماشین‌ها همان ماشین‌ها هستند، آدم‌ها همچنان عجله دارند، اما بعضی چهره‌ها کمتر دیده می‌شوند.
کودکی که گل می‌فروخت نیست.
آن یکی که شیشه پاک می‌کرد نیست.
آن دختر کوچکی که میان ماشین‌ها می رقصید نیست.
شهر شاید کمی مرتب‌تر به نظر برسد.
اما پیش از آنکه از این نظم ظاهری آسوده شویم، باید یک سؤال را با خود حمل کنیم؛ سؤالی که نباید اجازه بدهیم در هیاهوی شهر گم شود:
آن بچه‌ها کجا رفتند؟
آیا به مدرسه برگشته‌اند؟
آیا کسی دستشان را گرفته و از کار بیرون آورده است؟
آیا خانواده‌شان حمایت شده؟
یا فقط از سطح خیابان به جایی تاریک‌تر منتقل شده‌اند؟
به آشپزخانه یک رستوران. به انبار یک مغازه. به کارگاهی زیرزمینی. به اتاقی بی‌پنجره.
به خانه‌ای که در آن کار می‌کنند، کتک می‌خورند، سکوت می‌کنند و کسی از بیرون حتی نمی‌داند آنجا کودکی به برای یک لقمه نان به سختی کارمی‌کند.
گزارش‌های فعالان حقوق کودک از همین تغییر نگران‌کننده می‌گویند؛ از کودکانی که کمتر در خیابان دیده می‌شوند، اما الزاماً از چرخه کار خارج نشده‌اند. بخشی از آنان به فضاهای بسته، کارگاه‌های کوچک، واحدهای تولیدی، رستوران‌ها و محیط‌های خانگی رفته‌اند.
و این شاید از خود خیابان هم ترسناک‌تر باشد.
خیابان بی‌رحم است، اما زیر زمین بی رحم تر.
در خیابان شاید رهگذری متوجه کبودی دست کودک شود. در کارگاه بسته، حتی کبودی هم شاهدی ندارد.
در خیابان ممکن است مددکاری او را بشناسد. پشت درهای بسته ممکن است هیچ‌کس نداند چند ساعت کار می‌کند، چه می‌خورد، کجا می‌خوابد، چه کسی سرش فریاد می‌زند و شب با چه ترسی چشم‌هایش را می‌بندد.
و درست همین‌جاست که مسئله دیگر فقط «کار کودک» نیست.
مسئله، گم‌شدن کودک از نگاه جامعه است. کودکی که ناپدید می‌شود
ما معمولاً درباره کودکان کار با عدد حرف می‌زنیم. ده هزار. صد هزار. صد و بیست هزار
عددها بزرگ می‌شوند و عجیب است که هرچه بزرگ‌تر می‌شوند، گاهی کمتر درد دارند.
اما کافی است یکی از آنها را از میان عددها بیرون بکشیم. یک کودک.
فقط یک نفر.
کودکی که سال گذشته در یک چهارراه مشخص دیده می‌شد. امسال دیگر نیست.
حالا سؤال ساده است: کجاست؟ نه در معنای استعاری
واقعاً کجاست؟ در کدام خانه؟ در کدام کارگاه؟ کنار چه کسی؟ آیا سالم است؟ آیا شب جایی برای خوابیدن دارد؟
آیا کسی او را می‌زند؟ آیا کسی از او سوءاستفاده می‌کند؟ آیا اصلاً کسی می‌داند هنوز زنده است؟
اگر پاسخ هیچ‌کدام از این سؤال‌ها روشن نیست، مسئله فقط «کمبود اطلاعات» نیست.
مسئله، شکست نظام حمایت از کودک است. نظام سیاسی که بند نافش با بی حقوقی کودک بسته شده است.
چون کودک نمی‌تواند یک روز جلوی چشم جامعه باشد و روز دیگر ناپدید شود و همه با آسودگی از کنارش بگذرند.
نبودن او باید صدا ایجاد کند. باید پرونده‌ای را باز نگه دارد. باید قدرتمندترین نهاد طبقه حاکمه یعنی ارگان دولت را وادار به پاسخ‌گویی کند.
کودک نباید بتواند بی‌صدا از آمار، از مدرسه، از خیابان و در نهایت از حافظه جامعه حذف شود.
کودک دارایی خانواده نیست.
این جمله شاید در ظاهر ساده باشد، اما اگر جدی گرفته شود، بسیاری از توجیه‌های رایج فرو می‌ریزند.
خانواده فقیر است ، پدر معتاد است ، مادر توان ندارد بچه باید کمک خرج خانه باشد،
اما کودک چرا باید تاوان همه اینها را بدهد؟ او که خانواده‌اش را انتخاب نکرده است.
او انتخاب نکرده در چه محله‌ای به دنیا بیاید. انتخاب نکرده پدرش معتاد باشد.
انتخاب نکرده خانواده‌اش مهاجر، فقیر، بی‌مدرک، خشونت‌زده یا بی‌خانمان باشد.
چرا باید سرنوشتش بسته به قرعه‌ای باشد که هنگام تولد برایش افتاده است؟
در یک دنیای بهتر، حق هر کودک به یک زندگی شاد، ایمن و خلاق است و رفاه کودک نباید به وضعیت اقتصادی و اجتماعی خانواده‌اش وابسته باشد.
فقر خانواده باید دلیلی برای حمایت بیشتر از کودک باشد، نه توجیهی برای گرفتن کودکی از او.
اگر پدر معتاد است، کودک نباید مجازات شود. اگر مادر تنهاست، کودک نباید کارگر شود.
اگر اجاره خانه عقب افتاده، دست‌های کودک نباید وثیقه بدهی خانواده باشد.
اگر بزرگسالان شکست خورده‌اند، نباید از کودک خواست هزینه شکست آنها را بپردازد.
جامعه دقیقاً آنجا معنا پیدا می‌کند که نگذارد سرنوشت کودک فقط به شانس تولدش وابسته باشد.
تلخی ماجرا اینجاست که حتی نمی‌توان گفت هیچ قانونی وجود ندارد.
قانون حمایت از اطفال و نوجوانان، وضعیت‌هایی مانند اعتیاد والدین، فقر شدید، خشونت خانوادگی، بازماندن از تحصیل، بهره‌کشی و بی‌سرپرستی یا بدسرپرستی را وضعیت‌های مخاطره‌آمیز می‌داند.
برای بهزیستی، آموزش‌وپرورش، وزارت کار، پلیس و دستگاه قضایی هم تکالیفی تعریف شده است.
روی کاغذ، کودک تنها نیست.
اما سؤال این است:
در زندگی واقعی چطور؟
وقتی کودکی از مدرسه بیرون می‌رود، چه کسی تا آخر مسیر دنبالش می‌رود؟
وقتی خانواده تلفنش را جواب نمی‌دهد، پرونده چه می‌شود؟
وقتی کودک از خیابان به کارگاه منتقل می‌شود، چه کسی در آن کارگاه را می‌زند؟
وقتی مددکار می‌فهمد خانواده گرفتار اعتیاد و خشونت است، آیا تا رسیدن کودک به امنیت همراه او می‌ماند؟
و اگر کودک جابه‌جا شد، چه کسی دوباره پیدایش می‌کند؟
حق کودک نباید فقط در کتاب قانون زندگی کند. باید بتواند از کاغذ بیرون بیاید. از پله‌های اداره پایین بیاید.
وارد محله شود. درِ خانه را بزند. درِ کارگاه را باز کند. به مدرسه سر بزند.
پای پرونده‌ای بایستد که همه از پیچیدگی‌اش خسته شده‌اند
و تا وقتی کودک واقعاً امن نشده، کنار نکشد.
آمار کودکان بازمانده از تحصیل نیز همان شکاف را نشان می‌دهد.
ده‌ها هزار کودک در سن مدرسه بیرون از کلاس مانده‌اند و در بخشی از پرونده‌ها حتی تماس با خانواده ممکن نشده
وقتی احتمال خشونت یا بهره‌کشی وجود دارد، دستگاه قضایی باید مداخله کند.
وقتی احتمال کار کودک مطرح است، بازرسی کار باید دنبال محل کار بگردد.
و در همه این مراحل، نهادهای مدنی باید اجازه داشته باشند کودک را ببینند، گزارش بدهند و پیگیری کنند.
هیچ شکافی نباید آن‌قدر بزرگ باشد که یک کودک بتواند در آن ناپدید شود.
خطرناک‌ترین وضعیت کودک، کودکی است که دیگر دیده نمی‌شود
کودکی که در خیابان کار می‌کند، در وضعیت خطرناکی است.
اما کودکی که دیگر دیده نمی‌شود، ممکن است در وضعیت خطرناک‌تری باشد.
چون نگاه جامعه دیگر روی او نیست. اگر در کارگاه کتک بخورد، چه کسی می‌بیند؟
اگر بیمار شود، چه کسی او را به پزشک می‌برد؟
اگر مورد آزار جنسی قرار بگیرد، به چه کسی می‌گوید؟
اگر خانواده‌ای که گرفتار اعتیاد است او را برای پول در اختیار دیگری بگذارد، چه کسی متوجه می‌شود؟
اگر کودک جابه‌جا شود، فروخته شود، قاچاق شود یا حتی بمیرد، آیا دستگاهی وجود دارد که نبودنش را تشخیص بدهد؟
وقتی هیچ‌کس نمی‌داند کودک کجاست، هیچ‌کس هم نمی‌تواند با اطمینان بگوید چه بر سرش نیامده است.
و این باید برای یک جامعه کافی باشد تا آرام نگیرد.
کودک آسیب‌پذیر دقیقاً همان کسی است که بیش از همه به نگاه جامعه نیاز دارد.
کودک نباید خودش ناجی خودش باشد.
نمی‌توان از کودک انتظار داشت خودش در برابر محیط آسیب‌زننده بایستد و حقوقش را مطالبه کند.
کودکی که از پنج‌سالگی کتک خورده، ممکن است کتک را بخشی از زندگی بداند.
کودکی که از هشت‌سالگی کار کرده، شاید نداند کارکردن ده ساعت در روز چیزی نیست که باید سهم کودکی او باشد.
کودکی که کارفرما تهدیدش می‌کند، ممکن است حتی جرئت نکند نام او را به زبان بیاورد.
پس نظام حمایت از کودک نباید منتظر فریاد کودک بماند.
وظیفه جامعه این است که پیش از فریاد، صدای خطر را بشنود.
کودک نباید برای نجات خودش مدرک جمع کند. نباید خودش پلیس باشد. نباید خودش مددکار باشد.
نباید خودش وکیل خودش باشد. بزرگسالان، نهادها و جامعه دقیقاً برای همین مسئول‌اند.
فعال حقوق کودک باید بتواند گزارش بدهد و مطمئن باشد که گزارشش در یک پوشه خاک نمی‌خورد.
باید بتواند پیگیری کند.
نه برای نقض حریم خصوصی کودک، بلکه برای اینکه کودک بین چند اداره گم نشود.
در سند «اول کودکان» کودکان مقدم‌اند، بر هر چیز.
اگر این جمله را جدی بگیریم، معنایش روشن است.
کودک مقدم است بر راحتی اداره بر آمار زیبا بر ظاهر تمیز شهر.بر مصلحت کارفرما.
بر درآمدی که خانواده از کار او به دست می‌آورد.ب ر این نگرانی که پیگیری پرونده دردسر دارد.
پیچیدگی زندگی بزرگسالان نباید به بهای نابودی کودکی تمام شود.
جمع‌آوری کودک، پاک‌کردن صورت مسئله است .واژه «جمع‌آوری کودکان کار» همیشه واژه عجیبی بوده است.
کودک را جمع نمی‌کنند. بلکه کودک را نجات می‌دهند.حمایت می‌کنند.درمان می‌کنند.به مدرسه برمی‌گردانند.
خانواده‌اش را حمایت می‌کنند.امنیتش را تأمین می‌کنند.
«جمع‌آوری» وقتی خطرناک می‌شود که هدف سیاست، خالی‌شدن خیابان باشد نه آزادشدن کودک از کار.
اگر کودکی از چهارراه برداشته شود و فردا در زیرزمین یک کارگاه مشغول شود، هیچ مسئله‌ای حل نشده است.
فاجعه از نور به تاریکی رفته است.از مقابل چشم مردم به پشت یک در بسته منتقل شده است.
انسانیت یک جامعه را از اتاق‌های روشنش نمی‌سنجند
آزادی‌خواهی افراد، احزاب و دولت‌ها را بهتر از هر چیز می‌توان از رفتارشان با کودکان شناخت.
شاید بتوان همین را گسترده‌تر کرد.
انسانیت یک جامعه را از کودکانی که در بهترین مدارسش درس می‌خوانند نمی‌سنجند.
از کودکانی می‌سنجند که هیچ‌کس پشتشان نیست.از کودک مهاجر.از کودک بی‌شناسنامه.از کودک کار.
از کودکی که مادرش خودش قربانی خشونت است.از کودکی که پدرش گرفتار اعتیاد است.
از کودکی که شب را در کارگاه صبح می‌کند.
یک جامعه متمدن فقط جامعه‌ای نیست که قانون حمایت از کودک دارد.
جامعه‌ای است که نگذارد کودک از میان سوراخ‌های قانون طبقه حاکمه سقوط کند.
آن بچه کجاست؟
شاید همه این بحث‌ها در نهایت به یک سؤال برگردد.
سؤالی که باید روی میز بهزیستی باشد.
روی میز آموزش‌وپرورش. وزارت کار. دادستان شهرداری. فعال حقوق کودک. خبرنگار و وجدان همه ما.
پس دفعه بعد که از چهارراهی گذشتیم و کودک همیشگی را ندیدیم، شاید نباید فقط خوشحال شویم که خیابان خلوت‌تر است.
باید بپرسیم:
آن بچه کجاست؟
و تا وقتی جواب روشنی برای این سؤال نداریم، داستان تمام نشده است.