کنوانسیون حقوق کودک که پیش نویس اولیه آن سال ۱۹۷۹ نوشته شده بود٬ در ۲۰ نوامبر ۱۹۸۹ توسط مجمع عمومی سازمان ملل پذیرفته شد و نوامبر سال گذشته ده ساله شد.
به مناسبت دهمین سال تصویب این کنوانسیون٬ سازمان های مدافع حقوق کودک بررسی ها٬ نشست ها و مجامع مختلفی تشکیل دادند. بررسی ها تماما حکایت دارند از بهبود میلیمتری شرایط زندگی و کار کودکان و رشد عظیم وخامت وضعیت کودکان جهان ۱۰ سال پس از توصویب این معاهده!
کنوانسیون حقوق کودک را مترقی ترین و بشردوستانه ترین سند و معاهده بین المللی در طول تاریخ معرفی میکنند. تا آنجا که به مصوبات بین المللی در سطح دولت های در قدرت و سازمان ملل بر می گردد٬ این ادعا خارج از اندازه نیست.
این کنوانسیون توسط اغلب کشورهای جهان٬ بجز معدودی چون امارات متحد عربی٬ سومالی و عمان که نه کنوانسیون را امضا کرده اند و نه آن را تائید کرده اند٬ امضا و پذیرفته شده است. بی تردید این سند و معاهده بین المللی پیشرفته است٬ اما بسیار محدود و غیراستاندارد است. صحبتی از رایگان بودن خدمات و تامین کودکان نمی کند. این سند عملا و رسما تحقق بسیاری از مطالبات مربوط به کودکان را مشروط به قوانین کشور مربوطه٬ دولت در قدرت٬ مذهب٬ ملیت و فرهنگ غالب در جامعه و در خانواده می کند. این سند به حقوق کودکان در جوامع مختلف برخورد تبعیض آمیز و دوگانه می کند. بعلاوه ای سند هرچند دولت های در قدرت را مسئول تامین حقوق کودکان می داند٬ اما کمترین تضمین اجرایی ندارد٬ به دولت ها توصیه میکند و به عنوان یک اهرم فشار عمل می کند.
از همه مهمتر سازمان ملل و در راس آن آمریکا و سای قدرت های اقتصادی خود منشا سیاست های غیر بشردوستانه هستند و راسا با اتخاذ سیاست هایی چون تحریم اقتصادی و حمله نظامی و سرکوب مردم٬ ناقض حقوق کودکان هستند. تنها طی سال های اخیر میلیونها کودک در عراق و کوبا قربانی جنگ و تحریم اقتصادی - یعنی کشتار و قطع غذا و دارو - توسط آمریکا و متحدین غربی اش شدند. در موارد زیادی رجوع به مفاد این معاهده بیش از اینکه منافع کودکان را مد نظر داشته باشد٬ مستمسکی است در مبارزات سیاسی و اقتصادی بین دولت ها. کنوانسیون حقوق کودک با تمام محدودیت هایش بی تردید محصول فشار جنبش های آزادیخواهانه و تساوی طلبانه است که به بالایی ها تحمیل شده است و باید همچنان بعنوان ابزار اعمال فشار به دولت ها برای رعایت آن مورد استفاده قرار گیرد. طی ده سال گذشته و در غیاب یک آلترناتیو مترقی بین المللی در زمینه حقوق کودکان٬ این سند توسط سازمان های مترقی غیردولتی و جنبش های تساوی طلبانه بعنوان اهرم فشار مورد مراجعه و استفاده قرار گرفته است. تحمیل تعهد به بالایی ها و اعمال فشار به آنها برای اجرای آن٬ بخشی از مبارزه برای بهبود شرایط زندگی مردم است. این بخشی از مبارزه برای به کرسی نشاندن آلترناتیو واقعی یعنی مبارزه برای ایجاد نظامی برابر و انسانی است. این بخشی از مبارزه برای نظامی است که تنها در دل آن تحقق تمام حقوق کودکان تضمین می شود٬ نظامی که با نابودی سرمایه داری متحقق می شود.
رسالت کنوانسیون حقوق کودک نه ایجاد تحول پایه ای و جدی در زندگی کودکان که اهرم فشاری بر افسار گسیختگی دولت ها در پایمال کردن حقوق کودکان است و باید به همین عنوان مورد مراجعه و استفاده قرار گیرد. این سند باید ضمن حفظ موضع انتقادی به محدودیت های آن٬ مورد استفاده قرار گیرد. برخورد دوگانه این سند به حقوق کودکان بر حسب ایدئولوژی٬ ملیت و مذهب و ثروت جامعه و خانواده و نیز باز بودن دست دولت های در قدرت در تحمیل فقر و بی حقوقی به کودکان از جمله نواقص جدی اسن سند است که باید مورد نقد قرار گیرد. با این وجود باید از همین سطح توقع تحمیل شده به مراجع بین المللی برای به کرسی نشاندن خواست های بیشتر استفاده کرد و مبارزه برای شناسایی و به کرسی نشاندن مطالبات آلترناتیو را تقویت کرد.
در اینجا بخشی از مهمترین بندهای کنوانسیون حقوق کودک را میخوانید: متن کامل مفاد این کنوانسیون به زبان های فارسی و انگلیسی را میتوانید از آدرس های اول کودکان تهیه کنید.
مفادی از کنوانسیون حقوق کودک
کشورهای طرف کنوانسیون حق ذاتی هر کودک را برای زندگی به رسمیت خواهند شناخت.
“کشورهای طرف کنوانسیون تضمین خواهند کرد کودکی که قادر به شکل دادن به عقاید خود می باشد٬ بتواند این عقاید را آزانه در باره تمام موضوعاتی که مربوط به وی میشود ابراز کند. به نظرات کودک مطابق با سن و بلوغ وی بها داده می شود.
“کودک داری حق آزادی ابراز عقیده می باشد. این حق شامل آزادی جستجو٬ دریافت و رساندن اطلاعات و عقاید از هر نوع٬ بدون توجه به مرزها٬ کتبی یا شفاهی یا چاپ شده٬ به شکل آثار هنری یا از طریق هر رسانه دیگری به انتخاب کودک می باشد.
“کشورهای طرف کنوانسیون٬ حقوق کودک را در مورد آزادی تشکیل اجتماعات و مجامع مسالمت آمیز به رسمیت می شناسند.
“در امور خصوصی٬ خانوادگی٬ یا مکاتبات هیچ کودکی نمی توان خودسرانه یا غیرقانونی دخالت کرد یا هتک حرمت نمود.
“کودک در برابر اینگونه دخالتها و یا هتک حرمتها مورد حمایت قانون قرار دارد.
“کشورهای طرف کنوانسیون به عملکرد مهم رسانه های گروهی واقف بوده و دسترسی کودک به اطلاعات و مطالب از منابع گوناگون ملی و بین المللی٬ خصوصا مواردی که مربوط به اعتلای رفاه اجتماعی٬ معنوی یا اخلاقی و بهداشت جسمی و روحی وی می شود را تضمین می کنند.
“کشورهای طرف کنوانسیون تمام اقدامات لازم را در جهت تضمین حق استفاده کودکانی که داری والدین شاغل می باشند٬ از خدمات و تسهیلات مربوط به نگهداری کودکان به عمل خواهند آورد.
کشورهای طرف کنوانسیون تمام اقدامات قانونی٬ اجرائی٬ اجتماعی و آموزشی را در جهت حمایت از کودک در برابر تمام اشکال خشونت های جسمی و روحی٬ آسیب رسانی٬ یا سواستفاده٬ بی توجهی یا سهل انگاری٬ بدرفتاری یا استثمار منجمله سواستفاده جنسی در حینی که کودک تحت مراقبت والدین یا قیم قانونی یا هر شخص دیگری قرار دارد٬ به عمل خواهند آورد.
“کشورهای طرف کنوانسیون اذعان دارند که کودکی که اذعان دارند کودکی که ذهنا یا جسما دچار نقص می باشد باید در شرایطی که متضمن منزلت و افزایش اتکا به نفس باشد و شرکت فعال کودک در جامعه را تسهیل نماید٬ رشد یافته و از یک زندگی آبرومند و کامل برخوردار گردد.
“کشورهای طرف کنوانسیون حق کودک را جهت برخورداری از بالاترین استاندار بهداشت و از تسهیلات لازم برای درمان بیماری و توانبخشی به رسمیت می سناسند. آنان برای تصمین اینکه هیچ کودکی از رسیدن به این حق و دسترسی به خدمات بهداشتی محروم نخواهد شد٬ تلاش خواهند نمود.
“کشورهای طرف کنوانسیون تمام اقدامات لازم و مناسب را برای زدودن روش معالجاتی سنتی و خرافی در مورد بهداشت کودکان به عمل خواهند آورد.
“کشورهای طرف کنوانسیون حق برخورداری از امنیت اجتماعی منجمله بیمه اجتماعی را برای تمام کودکان به رسیمت می شناسند و اقدامات لازم را جهت دستیابی به تحقق کامل این حق٬ مطابق با قوانین ملی٬ به عمل خواهند آورد.
“کشورهای طرف کنوانسیون حق تمام کودکان را نسبت به برخورداری از استاندار مناسب زندگی برای توسعه جسمی٬ ذهنی٬ روحی٬ اخلاقی و اجتماعی به رسمیت می شناسند.
“کشورهای طرف کنوانسیون حق کودک را نسبت به آموزش و پرروش به رسمیت می شناسند.
“کشورهای طرف کنوانسیون تمام اقدامات لازم را جعت تضمین اینکه نظم و انضباط در مدارس مطابق با حفظ شئون انسانی کودکان بوده و مطابق با کنوانسیون حاضر باشد٬ به عمل خواهند آورد.
“کشورهای طرف کنوانسیون موافقت می نمایند که موارد ذیل باید جز آموزش و پرورش کودکان باشد:
“(الف) پیشرفت کامل شخصیت٬ استعدادها و توانائیهای ذهنی و جسمی کودکان.
“(ب) توسعه احترام به حقوق بشر و آزادیهای اساسی و اصول مذکور در منشور سازمان ملل.
“(ج) توسعه احترام به والدین کودک٬ هویت فرهنگی٬ زبان و ارزشهای ادبی و ملی کشوری که در آن زندگی می کند٬ به موطن اصلی کودک و تمدنهای متفاوت با تمدن وی.
“(د) آماده نمودن کودک برای داشتن زنگی مسئولانه در جامعه ای آزاد و با روحیه ای (مملو) از تفاهم٬ صلح٬ صبر٬ تساوی زن و مرد و دوستی بین تمام مردم٬ گروههای قومی٬ مذهبی٬ ملی و اشخاص دیگر.
“(ه) توسعه احترام نسبت به محیط طبیعی٬ در کشورهایی که اقلیتهای قومی و مذهبی و یا اشخاص بومی زندگی می کنند٬ کودکی که متعلق به این اقلیتهاست باید به همراه سایر اعضای گروهش از حق دسترسی به فرهنگ و تعلیم و انجام اعمال مذهبی خود و یا زبان خویش برخوردار باشد.
“کشورهای طرف کنوانسیون حق کودک را برای تفریح و آرامش و بازی و فعالیتهای خلاق مناسب سن خود و شرکت آزادانه در حیات فرهنگی و هنری به رسمیت می شناسند.
“کشورهای طرف کنوانسیون حق کودک را برای شرکت کامل در حیات فرهنگی و هنری محترم شمرده و توسعه می دهند و فراهم نمودن فرصتهای مناسب جهت شرکت در فعالیتهای فرهنگی٫ هنری خلاق و تفریحی را تشویق خواهند نمود.
“کشورهای طرف کنوانسیون حق کودک جهت مورد حمایت قرار گرفتن در برابر استثمار اقتصادی و انجام هرگونه کاری که زیان باربوده و یا توقفی در آموزش وی ایجاد کند و یا برای بهداشت جسمی٬ روحی٬ معنوی٬ اخلاقی و یا پیشرفت اجتماعی کودک مضر باشد را به رسمیت می شناسند.
“کشورهای طرف کنوانسیون تمام اقدامات لازم از جمله اقدامات قانونی٬ اجرائی٬ اجتماعی٬ آموزشی را جهت حمایت از کودکان در برابر استفاده غیرقانونی از مواد مخدر یا مواد محرک٬ همانگونه که در این معاهدات بین المللی مربوطه تعریف شده و جلوگیری از استفاده کودکان در تولید غیرقانونی و قاچاق اینگونه مواد به عمل خواهند آورد.
“کشورهای طرف کنوانسیون متقبل می شوند که از کودکان در برابر تمام اشکال سواستفاده ها و استثمارهای جنسی حمایت کنند.
“کشورهای طرف کنوانسیون تمام اقدامات ضروری ملی٬ دو و چند جانبه را برای جلوگیری از ربوده شدن٬ فروش و یا قاچاق کودکان به هر شکل و به هر منظور به عمل خواهند آورد.
“کشورهای طرف کنوانسیون از کودکان در برابر تمام اشکال استثمار که هر یک از جنبه های رفاه کودک را به مخاطره اندازد٬ حمایت خواهند کرد.
“کشورهای طرف کنوانسیون اجرای اقدامات ذیل را متقبل می شوند:
الف) هیچ کودکی نباید تحت شکنجه یا سایر رفتارهای بیرحمانه و غیرانسانی یا مغایر شئون انسانی قرار گیرد. مجازات اعدام و یا حبس ابد بدون امکان بخشودگی را نمی توان در مورد کودکان زیر ۱۸ سال اعمال کرد.
“کشورهای طرف کنوانسیون متقبل می شوند به مقررات بین المللی بشردوستی در زمان جنگهای مسلحانه که مربوط به کودکان شود احترام بگذارند.
“کشورهای طرف کنوانسیون هرگونه اقدام عملی را جهت تضمین اینکه افراد کمتر از ۱۵ سال در مخاصمات مستقیما شرکت نکنند٬ معمول خواهند داشت.
“کشورهای طرف کنوانسیون از استخدام افراد کمتر از ۱۵ سال در نیروهای مسلح خودداری خواهند کرد. این کشورها برای استخدام افرادی که بالای ۱۵ سال و زیر ۱۸ سال سن دارند٬ اولویت را به بزرگترها خواهند داد.
“کشورهای عضو در مورد کودکان مجرم یا متهم به نقض قانون کیفری این حق را به رسمیت می شناسند که با آنان مطابق با شئونات و ارزش کودک رفتار گردد.
“هیچیک از (مواد) کنوانسیون حاضر٬ قوانینی که در جهت تحقق حقوق کودک موثرتر بوده و جز مواد زیر می باشد را تحت تاثیر قرار نمی دهد:
(الف) قانون کشور عضو٬ یا
(ب) قانون بین المللی لازم الاجرا در آن کشور.
*این مطلب اولین بار در ژانویه ۲۰۰۰ در نشریه همبستگی منتشر شد.